05/04/2014
ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺩﺍﻧﺸﻨﺎﻣﻪ ﺍﯾﺮﺍﻧﯿﮑﺎ، ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺩﻗﯿﻖ ﺍﻭﻟﯿﻦ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ
ﺍﺯ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺩﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﻣﺸﺨﺺ ﻧﯿﺴﺖ . ﺑﺎ ﺍﯾﻦ ﺣﺎﻝ ﺑﻨﺎ ﺑﻪ
ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺳﯿﺮﯾﻞ ﺍﻟﮕﻮﺩ )ﺍﮔﺮ ﭼﻪ ﻭﯼ ﻣﺄﺧﺬ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ
ﺫﮐﺮ ﻧﮑﺮﺩﻩﺍﺳﺖ ( »ﺍﻭﻟﯿﻦ ﺑﺎﺭ ﺍﺑﻮﺍﻟﻔﺘﺢ ﮔﯿﻼﻧﯽ
)ﻣﺘﻮﻓﯽ ۱۵۸۸ ( ﭘﺰﺷﮏ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﺩﺭﺑﺎﺭ ﺍﮐﺒﺮ ﺍﻭﻝ،
ﺳﻠﻄﺎﻥ ﻣﻐﻮﻝ ﻫﻨﺪ ﺑﻮﺩ ﮐﻪ ﺩﻭﺩ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﺭﺍ ﺍﺯ ﯾﮏ
ﻇﺮﻑ ﺁﺏ ﻋﺒﻮﺭ ﺩﺍﺩ ﺗﺎ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺧﺎﻟﺺﺗﺮ ﻭ ﺳﺮﺩ ﻧﻤﺎﯾﺪ
ﻭ ﺍﺯ ﺍﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺷﺒﻪ ﻗﺎﺭﻩ ﺑﻪ ﺣﻘّﻪ
ﻣﻌﺮﻭﻑ ﺍﺳﺖ ﺭﺍ ﺍﺑﺪﺍﻉ ﻧﻤﻮﺩ .« ﺩﺭ ﻋﯿﻦ ﺣﺎﻝ ﯾﮏ
ﺭﺑﺎﻋﯽ ﺍﺯ ﺍﻫﻠﯽ ﺷﯿﺮﺍﺯﯼ )ﻣﺘﻮﻓﯽ ۱۵۳۵ ( ﺑﻪ
ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﻭ ﺍﺯ ﺍﯾﻨﺮﻭ ﭘﯿﺸﯿﻨﻪ
ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺭﺍ ﻣﯽﺗﻮﺍﻥ ﺑﻪ ﺣﺪﺍﻗﻞ ﺑﻪ ﺩﻭﺭﺍﻥ
ﺷﺎﻩ ﻃﻬﻤﺎﺳﺐ ﯾﮑﻢ ﺻﻔﻮﯼ ﺑﺎﺯﮔﺮﺩﺍﻧﺪ ﻭ ﺭﻭﺍﯾﺖ
ﺍﺑﻮﺍﻟﻔﺘﺢ ﮔﯿﻼﻧﯽ ﺭﺍ ﻣﯽﺗﻮﺍﻥ ﺷﺎﻫﺪﯼ ﺑﺮ ﻣﻌﺮﻓﯽ
ﻗﻠﯿﺎﻥ، ﮐﻪ ﺩﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﻣﻮﺭﺩ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩﻩﺍﺳﺖ، ﺩﺭ
ﺷﺒﻪ ﻗﺎﺭﻩ ﻫﻨﺪ ﺩﺍﻧﺴﺖ.
ﺍﻭﻟﯿﻦ ﺗﺼﻮﯾﺮﯼ ﮐﻪ ﺍﺯ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺑﻪ ﻭﺳﯿﻠﻪ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪﺍﻥ
ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﮐﺸﯿﺪﻩ ﺷﺪﻩ، ﺍﺣﺘﻤﺎﻻً ﺗﺼﻮﯾﺮ ﻧﺸﻤﯽ ﮐﻤﺎﻧﺪﺍﺭ
ﮐﺎﺭ ﺭﺿﺎ ﻋﺒﺎﺳﯽ، ﻧﻘﺎﺵ ﻣﺸﻬﻮﺭ ﺩﺭﺑﺎﺭ ﺷﺎﻩ ﻋﺒﺎﺱ
ﺑﺰﺭﮒ ﺍﺳﺖ، ﮐﻪ ﺗﺎ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﻧﯿﻤﻪ ﺍﻭﻝ ﻗﺮﻥ ﯾﺎﺯﺩﻫﻢ
ﻫﺠﺮﯼ ﺯﻧﺪﻩ ﺑﻮﺩﻩﺍﺳﺖ.
ﺳﯿﺎﺣﺎﻥ ﺍﺭﻭﭘﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺳﻔﺮ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ
ﺗﺎﻭﺭﻧﯿﻪ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺻﻔﻮﯾﻪ ﺑﻪ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺁﻣﺪ ﺑﻪ ﻗﻠﯿﺎﻥ
ﻭ ﮐﺸﯿﺪﻥ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﺩﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ. ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ
ﻭﯼ ﻧﻮﺷﺘﻪﺍﺳﺖ ﮐﻪ » ﺍﯾﺮﺍﻧﯿﺎﻥ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺩﺳﺘﮕﺎﻫﯽ
ﮐﺎﻣﻼً ﺍﺧﺘﺼﺎﺻﯽ ﻣﯽﮐﺸﻨﺪ . ﺩﺭ ﮐﻮﺯﻩ ﮔﻠﯽ ﺩﻫﺎﻥ
ﮔﺸﺎﺩﯼ ﺑﻪ ﻗﻄﺮ ﺳﻪ ﺍﻧﮕﺸﺖ، ﺗﻨﻪ ﻗﻠﯿﺎﻧﯽ ﺍﺯ ﭼﻮﺏ ﯾﺎ
ﻧﻘﺮﻩ ﮐﻪ ﺳﻮﺭﺍﺧﯽ ﺩﺭ ﻭﺳﻂ ﺩﺍﺭﺩ ﻗﺮﺍﺭ ﻣﯽﺩﻫﻨﺪ، ﻭ
ﺑﺮ ﺳﺮ ﺁﻥ ﻣﻘﺪﺍﺭ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮﯼ ﻧﻢﺩﺍﺭ ﺑﺎ ﮐﻤﯽ ﺁﺗﺶ
ﻣﯽﮔﺬﺍﺭﻧﺪ، ﻭ ﺩﺭ ﺯﯾﺮ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺳﻮﺭﺍﺥ ﻣﻤﺘﺪﯼ ﺍﺳﺖ
ﮐﻪ، ﺩﺭ ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﻧﻔﺲ ﺭﺍ ﺑﺎﻻ ﻣﯽﮐﺸﻨﺪ، ﺩﻭﺩ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ
ﺑﺎ ﺷﺪﺕ ﺍﺯ ﺍﻣﺘﺪﺍﺩ ﺳﻮﺭﺍﺥ ﭘﺎﯾﯿﻦ ﺁﻣﺪﻩ ﻭ ﺩﺍﺧﻞ ﺁﺏ ﮐﻪ
ﺑﻪ ﺭﻧﮕﻬﺎﯼ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﯿﺂﻣﯽﺯﺩ ﺩﺍﺧﻞ ﻣﯽﺷﻮﺩ . ﺍﯾﻦ
ﮐﻮﺯﻩ ﻣﺮﺗﺒﺎً ﺗﺎ ﻧﺼﻔﻪ ﺁﺏ ﺩﺍﺭﺩ . ﺩﻭﺩ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺁﺏ ﺍﺳﺖ
ﺑﻪ ﺳﻄﺢ ﻣﯽﺁﯾﺪ ﻭ ﻫﻨﮕﺎﻣﯿﮑﻪ ﻧﻔﺲ ﺭﺍ ﺑﺎﻻ ﻣﯽﮐﺸﻨﺪ،
ﺍﺯ ﻧﯽ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺩﻭﺩ ﺑﻪ ﺩﻫﺎﻥ ﻭﺍﺭﺩ ﻣﯽﺷﻮﺩ. ﺑﻪ ﻭﺍﺳﻄﻪ
ﺁﺑﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﻣﯽﺭﯾﺰﻧﺪ ﺩﻭﺩ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﺗﺼﻔﯿﻪ
ﻣﯽﺷﻮﺩ ﻭ ﮐﻤﺘﺮ ﺿﺮﺭ ﻣﯽﺭﺳﺎﻧﺪ. ﻭﺍﻻ ﺑﺎ ﺍﯾﻦ ﻫﻤﻪ
ﻗﻠﯿﺎﻥ ﮐﻪ ﻣﯽﮐﺸﻨﺪ، ﻣﻘﺎﻭﻣﺖ ﺑﺮﺍﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﻏﯿﺮ ﻣﻤﮑﻦ
ﺍﺳﺖ. ﺍﯾﺮﺍﻧﯿﺎﻥ ﺯﻥ ﻭ ﻣﺮﺩ، ﺑﻪ ﻃﻮﺭﯼ ﺍﺯ ﺟﻮﺍﻧﯽ
ﻋﺎﺩﺕ ﺑﻪ ﮐﺸﯿﺪﻥ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﮐﺮﺩﻩﺍﻧﺪ، ﮐﻪ ﮐﺎﺳﺒﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ
ﺭﻭﺯﯼ ﭘﻨﺞ ﺷﺎﻫﯽ ﺧﺮﺝ ﮐﻨﺪ، ﺳﻪ ﺷﺎﻫﯽ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺑﻪ
ﻣﺼﺮﻑ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﻣﯽﺭﺳﺎﻧﻨﺪ . ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ ﺍﮔﺮ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ
ﻧﻤﯽﺩﺍﺷﺘﯿﻢ ﭼﻄﻮﺭ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮﺩ ﮐﯿﻒ ﻭ ﺩﻣﺎﻍ ﺩﺍﺷﺘﻪ
ﺑﺎﺷﯿﻢ .«
ﺍﻭﻟﺌﺎﺭﯾﻮﺱ ﻧﯿﺰ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ۱۰۴۶ ﺩﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺑﻮﺩﻩ
ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ » ﭼﻨﺪﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻇﺮﻑ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺩﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ
ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﺪ. ﺷﯿﺸﻪﺍﯼ، ﮐﻮﺯﻩﺍﯼ، ﺍﺯ ﺟﻮﺯ ﻫﻨﺪﯼ
)ﻧﺎﺭﮔﯿﻠﻪ (، ﮐﺪﻭﺋﯽ ﮐﻪ ﺗﺎ ﻧﯿﻤﻪ ﺁﺏ ﻣﯽﺷﺪ ﻭ ﮔﺎﻫﯽ
ﺩﺭ ﺁﻥ ﻋﻄﺮ ﻣﯽﺭﯾﺨﺘﻨﺪ «.
ﺷﺎﺭﺩﻥ، ﺩﯾﮕﺮ ﺳﯿﺎﺡ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺻﻔﻮﯼ، ﺩﺭ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮﺩ
ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ ﮐﻪ، ﺷﺎﻩ ﻋﺒﺎﺱ ﺑﺴﯿﺎﺭ ﮐﻮﺷﯿﺪ ﺗﺎ ﺍﺯ
ﺍﺳﺘﻌﻤﺎﻝ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺩﺭ ﺑﯿﻦ ﻣﺮﺩﻡ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮﯼ ﮐﻨﺪ . ﺑﺮﺍﯼ
ﺍﯾﻦ ﮐﺎﺭ، ﺭﻭﺯﯼ ﺩﺭ ﻣﺠﻠﺴﯽ ﺭﺳﻤﯽ ﺩﺳﺘﻮﺭ ﺩﺍﺩ ﮐﻪ
ﺑﻪ ﺟﺎﯼ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﻣﻬﻤﺎﻧﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﺎ ﭘﻬﻦ ﭼﺎﻕ ﮐﻨﻨﺪ،
ﻭ ﺳﭙﺲ ﺩﺭ ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﺁﻧﺎﻥ ﻣﺸﻐﻮﻝ ﮐﺸﯿﺪﻥ ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺧﻮﺩ
ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ، ﺍﯾﻦ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﺭﺍ ﮐﻪ ﻭﺯﯾﺮ ﻫﻤﺪﺍﻥ ﺑﺮﺍﯼ
ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﺩﻋﺎ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮﯼ
ﺩﻧﯿﺎﺳﺖ، ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺍﺳﺖ؟ ﺁﻧﺎﻥ ﻫﻤﮕﯽ ﺍﺯ ﺍﯾﻦ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ
ﺗﻌﺮﯾﻒ ﮐﺮﺩﻧﺪ . ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺷﺎﻩ ﺧﻄﺎﺏ ﺑﻪ ﺁﻧﺎﻥ ﮔﻔﺖ
»ﻣﺮﺩﻩ ﺷﻮﯼ ﭼﯿﺰﯼ ﺭﺍ ﺑﺒﺮﺩ ﮐﻪ ﻧﻤﯽﺗﻮﺍﻥ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺍﺯ
ﭘﻬﻦ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﺩﺍﺩ« . ﺳﺮﺍﻧﺠﺎﻡ ﮐﺎﺭ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷﺎﻩ ﻋﺒﺎﺱ
ﺑﺰﺭﮒ ﺑﺎ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﺑﻪ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﺁﻥ ﮐﺸﯿﺪ، ﻭ ﻫﻨﮕﺎﻣﯿﮑﻪ ﺩﺭ
ﮔﺮﺟﺴﺘﺎﻥ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﺪ، ﺳﺮﺑﺎﺯﺍﻥ ﺍﻭ ﭘﻮﻝ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ
ﺻﺮﻑ ﮐﺸﯿﺪﻥ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﻭ ﺗﻮﺗﻮﻥ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺁﻥ ﺭﺍ
ﻣﻤﻨﻮﻉ ﺳﺎﺧﺖ، ﻭ ﺗﺠﺎﺭﯼ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺗﻮﺗﻮﻥ ﻭ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﺑﻪ
ﺍﺭﺩﻭﯼ ﺍﻭ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮﯼ ﺧﻮﺩ ﯾﮏ ﺟﺎ
ﺳﻮﺧﺘﻨﺪ، ﻭ ﺳﺮﺑﺎﺯﺍﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﮐﺸﯿﺪﻥ ﺗﻮﺗﻮﻥ ﻭ
ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﻣﯽﺷﺪﻧﺪ ﺑﯿﻨﯽ ﻭ ﻟﺒﺎﻧﺸﺎﻥ ﺭﺍ ﻣﯽﺑﺮﯾﺪﻧﺪ .
ﻗﻠﯿﺎﻥ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻗﺎﺟﺎﺭ ﺑﺨﺸﯽ ﺍﺯ ﺿﺮﻭﺭﺗﻬﺎﯼ ﺯﻧﺪﮔﯽ
ﺑﻮﺩ . ﺍﺷﺮﺍﻑ ﻭ ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﺩﺭ ﺧﺎﻧﻪﻫﺎﯼ ﺧﻮﺩ ﺍﻧﻮﺍﻉ
ﻗﻠﯿﺎﻥ ﻧﻬﮕﺪﺍﺭﯼ ﻣﯽﮐﺮﺩﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ ﺍﺯ ﺁﻧﻬﺎ
ﺟﻮﺍﻫﺮﮐﺎﺭﯼ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ . ﻭﺍﻗﻌﻪ ﻗﯿﺎﻡ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ ﺩﺭ
ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻗﺎﺟﺎﺭ ﻭ ﺩﺭ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻓﺘﻮﺍﯾﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﯿﺮﺯﺍ ﺣﺴﻦ
ﺷﯿﺮﺍﺯﯼ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺼﺮﻑ ﻭ ﻓﺮﻭﺵ ﺗﻨﺒﺎﮐﻮ
ﺭﺥ ﺩﺍﺩ
